Υπάρχουν απώλειες που συνοδεύονται από έναν αποχαιρετισμό. Και υπάρχουν κι εκείνες που αφήνουν πίσω τους ερωτήματα, αβεβαιότητα και μια αναμονή που μοιάζει να μην τελειώνει ποτέ. Τι συμβαίνει όταν το κατοικίδιό μας εξαφανίζεται και δεν γνωρίζουμε αν είναι ζωντανό; Όταν περνούν οι ημέρες, οι εβδομάδες ή ακόμη και οι μήνες, χωρίς να έχουμε κάποια πληροφορία για το τι του συνέβη; Πώς μπορούμε να διαχειριστούμε μια απώλεια όταν δεν γνωρίζουμε αν και πότε χρειάζεται να αποχαιρετήσουμε;
Στην ψυχολογία, αυτή η ιδιαίτερη εμπειρία συνδέεται με την έννοια της διφορούμενης απώλειας (ambiguous loss), έναν όρο που εισήγαγε η ψυχολόγος Pauline Boss για να περιγράψει απώλειες που χαρακτηρίζονται από αβεβαιότητα και απουσία σαφούς τέλους. Η διφορούμενη απώλεια διαφέρει από άλλες μορφές πένθους, καθώς δεν υπάρχει πάντα μια ξεκάθαρη απάντηση για το τι έχει συμβεί. Ο άνθρωπος μπορεί να δυσκολεύεται να κατανοήσει την πραγματικότητα της απώλειας και να βρει έναν τρόπο να προσαρμοστεί σε αυτήν.
Μία από τις πιο χαρακτηριστικές περιπτώσεις είναι η εξαφάνιση ενός αγαπημένου ζώου. Μπορεί να έχει χαθεί κατά τη διάρκεια μιας βόλτας, να το έκλεψαν ή να έχει φύγει από τον κήπο ή το σπίτι ή να εξαφανίστηκε ενώ κάποιος άλλος το φρόντιζε. Όσο δεν γνωρίζουμε τι απέγινε, η ελπίδα ότι θα επιστρέψει μπορεί να παραμένει ζωντανή. Ταυτόχρονα, μπορεί να φοβόμαστε ότι έχει τραυματιστεί, ότι πεινάει ή ότι δεν θα το ξαναδούμε ποτέ. Αυτές οι σκέψεις μπορούν να συνυπάρχουν, δημιουργώντας μια ιδιαίτερα επώδυνη συναισθηματική κατάσταση: ένα μέρος μας ελπίζει, ενώ ένα άλλο προετοιμάζεται για το χειρότερο.
Όταν ένα ζώο εξαφανίζεται, είναι φυσικό να αναζητούμε απαντήσεις. Μπορεί να ελέγχουμε καθημερινά τις αναρτήσεις για χαμένα ζώα, να επικοινωνούμε με φιλοζωικές οργανώσεις και κτηνιατρεία, να επιστρέφουμε στα σημεία όπου το είδαμε τελευταία φορά ή να αναρωτιόμαστε αν θα μπορούσαμε να είχαμε κάνει κάτι διαφορετικά. Κάθε τηλεφώνημα μπορεί να γεννά ελπίδα. Κάθε πληροφορία που τελικά δεν οδηγεί σε κάποιο αποτέλεσμα μπορεί να μας απογοητεύει ξανά.
Αυτή η διαρκής εναλλαγή ανάμεσα στην ελπίδα και στον φόβο μπορεί να είναι εξαντλητική. Δεν γνωρίζουμε αν πρέπει να συνεχίσουμε να περιμένουμε, αν δικαιούμαστε να αρχίσουμε να πενθούμε ή αν το να αποδεχτούμε την πιθανότητα μιας οριστικής απώλειας σημαίνει ότι εγκαταλείπουμε το ζώο μας. Μπορεί, μάλιστα, να αισθανόμαστε ότι δεν έχουμε το δικαίωμα να συνεχίσουμε τη ζωή μας όσο δεν γνωρίζουμε τι του συνέβη. Είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι η ελπίδα και η θλίψη δεν αλληλοαναιρούνται. Μπορούμε να συνεχίζουμε να ελπίζουμε και ταυτόχρονα να αναγνωρίζουμε πόσο δύσκολη είναι η αβεβαιότητα που βιώνουμε.
Μια εξαφάνιση μπορεί να συνοδεύεται από πολλές σκέψεις, ενοχές και ερωτήματα. «Αν είχα κλείσει καλύτερα την πόρτα;» «Αν είχα αντιδράσει νωρίτερα;» «Μήπως θα μπορούσα να είχα αποτρέψει ό,τι συνέβη;» Όταν δεν γνωρίζουμε την έκβαση, είναι πιθανό να επιστρέφουμε ξανά και ξανά στις τελευταίες στιγμές πριν από την εξαφάνιση, προσπαθώντας να βρούμε μια εξήγηση ή ένα σημείο στο οποίο θα μπορούσαμε να είχαμε αλλάξει την πορεία των γεγονότων.
Η αναζήτηση απαντήσεων είναι κατανοητή. Ωστόσο, δεν σημαίνει ότι μπορούμε να γνωρίζουμε τι θα είχε συμβεί κάτω από διαφορετικές συνθήκες. Συχνά, αξιολογούμε τις αποφάσεις μας εκ των υστέρων, έχοντας πλέον πληροφορίες που δεν διαθέταμε εκείνη τη στιγμή. Το ότι αγαπούσαμε το ζώο μας και θέλαμε να το προστατεύσουμε δεν σημαίνει ότι μπορούσαμε να ελέγξουμε κάθε πιθανό ενδεχόμενο. Αν οι ενοχές επιμένουν, ίσως μας βοηθήσει να διαχωρίσουμε όσα γνωρίζουμε πραγματικά από όσα φοβόμαστε ή φανταζόμαστε ότι μπορεί να συνέβησαν.
Πώς μπορούμε να ζήσουμε με την αβεβαιότητα;
Δεν υπάρχει ένας τρόπος που να ταιριάζει σε όλους. Υπάρχουν, ωστόσο, ορισμένα πράγματα που μπορεί να μας βοηθήσουν να φροντίσουμε τον εαυτό μας όσο αναζητούμε απαντήσεις.
Να αναγνωρίσουμε ότι αυτό που βιώνουμε είναι δύσκολο. Δεν χρειάζεται να υποτιμούμε τον πόνο μας επειδή δεν γνωρίζουμε τι έχει συμβεί. Η αβεβαιότητα αποτελεί από μόνη της μια δύσκολη συναισθηματική κατάσταση.
Να συνεχίσουμε την αναζήτηση με τρόπο που να μας προστατεύει. Αν αναζητούμε ένα εξαφανισμένο ζώο, μπορούμε να οργανώσουμε συγκεκριμένες ενέργειες και να ζητήσουμε βοήθεια από άλλους ανθρώπους. Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να σταματήσουμε να προσπαθούμε, αλλά ότι δεν χρειάζεται να αναλαμβάνουμε τα πάντα μόνοι μας, εξαντλώντας όλες μας τις δυνάμεις.
Να επιτρέψουμε στον εαυτό μας να αισθάνεται διαφορετικά συναισθήματα. Μπορεί κάποιες ημέρες να αισθανόμαστε αισιοδοξία και άλλες να κυριαρχούν η θλίψη, ο θυμός ή η απελπισία. Δεν χρειάζεται να επιλέξουμε ένα μόνο συναίσθημα ούτε να θεωρήσουμε ότι η εναλλαγή τους σημαίνει πως αντιμετωπίζουμε την κατάσταση λανθασμένα.
Να μην απαιτούμε από τον εαυτό μας να έχει όλες τις απαντήσεις. Μερικές φορές, η πραγματικότητα παραμένει αβέβαιη, ακόμη και όταν έχουμε κάνει ό,τι μπορούσαμε για να βρούμε απαντήσεις. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν αγαπήσαμε αρκετά ή ότι δεν προσπαθήσαμε αρκετά.
Να αναζητήσουμε υποστήριξη. Η επαφή με ανθρώπους που κατανοούν τη σημασία της σχέσης μας με το ζώο μπορεί να μας βοηθήσει να μη βιώνουμε αυτή την εμπειρία μόνοι. Αν η αβεβαιότητα επηρεάζει έντονα τον ύπνο, την καθημερινότητα ή τη συναισθηματική μας λειτουργία, η υποστήριξη από έναν ειδικό ψυχικής υγείας μπορεί επίσης να είναι πολύτιμη.
Χρειάζεται να αποχαιρετήσουμε για να συνεχίσουμε;
Μία από τις μεγαλύτερες δυσκολίες της διφορούμενης απώλειας είναι ότι μπορεί να μην υπάρξει ποτέ ένας σαφής αποχαιρετισμός. Δεν υπάρχει απαραίτητα μια στιγμή κατά την οποία όλα γίνονται ξεκάθαρα και μπορούμε να πούμε με βεβαιότητα ότι τα ερωτήματα μας έχουν απαντηθεί. Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να περιμένουμε να λυθεί κάθε ερώτημα για να φροντίσουμε τον εαυτό μας ή να συνεχίσουμε σταδιακά τη ζωή μας.
Μπορούμε να κρατήσουμε ζωντανή την αγάπη και τις αναμνήσεις μας, χωρίς να χρειάζεται να αποφασίσουμε τι ακριβώς σημαίνει η απουσία. Μπορούμε να ελπίζουμε, ενώ παράλληλα αναγνωρίζουμε την εξάντληση και τη θλίψη μας. Και μπορούμε να αναζητήσουμε τρόπους να αντέξουμε την αβεβαιότητα, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι σταματάμε να νοιαζόμαστε. Δεν χρειάζεται να πιέσουμε τον εαυτό μας να αποδεχτεί μια έκβαση για την οποία δεν έχουμε στοιχεία. Χρειάζεται, όμως, να θυμόμαστε ότι και η δική μας ζωή και ψυχική υγεία αξίζουν φροντίδα μέσα σε αυτή τη δύσκολη αναμονή.
Η διφορούμενη απώλεια μάς φέρνει αντιμέτωπους με κάτι ιδιαίτερα δύσκολο: την πραγματικότητα ότι δεν μπορούμε πάντα να γνωρίζουμε τι συνέβη, ούτε να ελέγχουμε την έκβαση μιας κατάστασης που μας αφορά βαθιά. Όταν πρόκειται για ένα αγαπημένο μας ζώο, αυτή η αβεβαιότητα μπορεί να κάνει την απουσία ακόμη πιο επώδυνη. Μπορεί να συνεχίσουμε να αναρωτιόμαστε, να ελπίζουμε και να αναζητούμε απαντήσεις. Το να αναγνωρίσουμε τον πόνο μας, να ζητήσουμε υποστήριξη και να επιτρέψουμε στον εαυτό μας να ζήσει χωρίς να χρειάζεται να έχει λύσει κάθε αναπάντητο ερώτημα, μπορεί να μας βοηθήσουν σε αυτή την πορεία.
Μια τρυφερή υπενθύμιση: Μερικές φορές, δεν μπορούμε να αλλάξουμε την αβεβαιότητα που συνοδεύει μια απώλεια. Μπορούμε, όμως, να μάθουμε να τη διαχειριζόμαστε με περισσότερη κατανόηση και φροντίδα για τον εαυτό μας. Η αγάπη δεν χρειάζεται πάντα μια οριστική απάντηση.
